Dom na Wzgórzu w Krzyżowej to miejsce o wyjątkowym znaczeniu historycznym i symbolicznym. Budynek położony z dala od głównego kompleksu pałacowo-folwarcznego, przez lata pozostawał bardziej prywatną przestrzenią rodziny von Moltke. W czasie II wojny światowej stał się miejscem spotkań członków Kręgu z Krzyżowej — jednej z najważniejszych grup niemieckiego oporu wobec nazizmu.
Dziś Dom na Wzgórzu pozostaje sercem działań upamiętniających i edukacyjnych prowadzonych przez Fundację „Krzyżowa” dla Porozumienia Europejskiego. Odbywają się tu oprowadzania, spotkania oraz programy skierowane do młodzieży i dorosłych uczestników projektów historycznych i obywatelskich.
Prowadzona w Domu na Wzgórzu edukacja historyczna koncentruje się nie tylko na dziejach Kręgu z Krzyżowej, lecz także na współczesnych sposobach odczytywania tej historii. Szczególne miejsce zajmuje refleksja nad dramatyczną historią II wojny światowej oraz nad samym pojęciem „oporu”, które w Polsce i w Niemczech jest odmiennie definiowane.
Dom na Wzgórzu jest także ważnym miejscem opowieści o oddolnym dialogu polsko-niemieckim, prowadzonym w realiach zimnej wojny, który doprowadził do powstania Fundacji „Krzyżowa”.
Dom na Wzgórzu i jego mieszkańcy przed 1945 rokiem
.jpg)
Dom_na_Wzgórzu został zbudowany na początku XIX wieku. W 1873 r. budynek został zakupiony przez feldmarszałka Helmutha Bernharda von Moltke. Od tego czasu dom należał do majątku i zamieszkiwały go wdowy i krewni rodziny von Moltke. W latach 1928–1945 w Domu na Wzgórzu, a nie w pałacu, mieszkał wraz z rodziną Helmuth James von Moltke. Mieszkanie w pałacu było bowiem zbyt kosztowne dla rodziny, która z powodu trudnej sytuacji ekonomicznej Niemiec oraz nie najlepszego zarządzania majątkiem popadła w długi. Dzięki długoletniej, wytężonej pracy Helmutha Jamesa i jego żony Freyi udało się uratować majątek przed bankructwem.
.jpg)
Dom_na_Wzgórzu stał się miejscem licznych spotkań. Gościły w nim wybitne osobistości ze świata polityki i mediów. W 1928 r. odwiedziła to miejsce Dorothy Thompson — jedna z najbardziej wpływowych amerykańskich dziennikarek pierwszej połowy XX wieku. W 1934 r., za swój krytyczny stosunek do nazistów, została wydalona z Niemiec. W 1932 r. przyjechał tu również Edgar Ansel Mowrer, amerykański dziennikarz i laureat Nagrody Pulitzera z 1933 r. Z powodu swoich krytycznych publikacji jesienią 1933 r. musiał opuścić Niemcy.
Dom na Wzgórzu był przede wszystkim domem rodzinnym małżeństwa Helmutha Jamesa i Freyi von Moltke. To tu wychowywali oni swoich synów: Helmutha Caspara (ur. 1937) i Konrada (1941–2005).
Spotkania Kręgu z Krzyżowej w Domu na Wzgórzu
W latach 1942–1943, pod pretekstem weekendowych spotkań przyjaciół, odbyły się w Domu na Wzgórzu trzy główne narady tzw. Kręgu z Krzyżowej (nazwę tę nadało później gestapo, w trakcie rozpracowywania tej grupy opozycjonistów). Celem grupy było stworzenie „nowego porządku”, czyli duchowego, politycznego i społecznego odrodzenia Niemiec po przewidywanym przez członków Kręgu upadku Trzeciej Rzeszy.
Podczas spotkań dyskutowano tezy opracowane wcześniej w małych grupach tematycznych. Rozważania dotyczyły porządku prawnego, polityki zagranicznej, gospodarki, spraw społecznych oraz prawa, ale także zbrodni wojennych, relacji między Kościołem, kulturą i wychowaniem, a także gospodarki rolnej przyszłych demokratycznych Niemiec.
Za swoją działalność antypaństwową część członków Kręgu z Krzyżowej została aresztowana i skazana na karę śmierci. Wśród nich współzałożyciele organizacji - Helmuth James von Moltke, który został stracony 23 stycznia 1945 roku, oraz Peter Yorck von Wartenburg.
Dom na Wzgórzu po powstaniu Fundacji „Krzyżowa” dla Porozumienia Europejskiego
.jpg)
W 1990 r. budynek został zakupiony dla Fundacji „Krzyżowa”.
Jego mieszkańcy, podobnie jak lokatorzy pozostałych części kompleksu pałacowego, przeprowadzili się do wyremontowanych lub przebudowanych przez Fundację domów w okolicy.
Od 1990 r. na łące obok Domu na Wzgórzu odbywały się pierwsze międzynarodowe spotkania młodzieży. Ich uczestnicy pomagali przy pracach renowacyjnych.
Prace remontowe oraz gruntowna przebudowa, mająca odtworzyć układ wnętrz sprzed 1945 roku, zakończyły się dopiero w 1998 roku.
W czerwcu 1998 r. Dom na Wzgórzu został uroczyście otwarty w obecności premiera Polski Jerzego Buzka oraz kanclerza Niemiec Helmuta Kohla jako zwieńczenie długotrwałego procesu odbudowy majątku w Krzyżowej.
W otwarciu uczestniczyły także: dawna gospodyni tego miejsca – Freya von Moltke, przewodnicząca Zarządu Fundacji „Krzyżowa” dla Porozumienia Europejskiego Ewa Unger oraz wdowy po członkach Kręgu z Krzyżowej - Clarita von Trott zu Solz i Rosemarie Reichwein.
Aranżacja przestrzeni
Sala 1. Kreisau
W pierwszym pomieszczeniu na parterze Domu na Wzgórzu znajduje się Sala Pamięci poświęcona Kręgowi z Krzyżowej. Jej aranżację zaprojektowali Beata Gryt-Tomaszewska i Tomasz Tomaszewski.
Centralnym elementem wnętrza jest stół złożony z czterech części, symbolizujących polityczną, społeczną i wyznaniową różnorodność członków Kręgu. Ich zestawienie podkreśla współpracę mimo różnic. Delikatne rozsunięcie elementów, wpisujące się w okrąg na podłodze, odsłania symbol krzyża i kręgu.
Motyw ten pojawia się także na szybach okiennych. Krzyż i krąg odnoszą się do idei socjaldemokratycznych – równości społecznej, internacjonalizmu i troski o osoby oraz grupy wymagające wsparcia – oraz wartości chrześcijańskich, które Krąg z Krzyżowej uznawał za fundament powojennego ładu.
Częścią pierwotnej aranżacji były również dwa krzesła ustawione po obu stronach stołu. Jedno pochodziło z lat 30., drugie zaś z lat 70. - 80. XX wieku. Miały one symbolicznie budować pomost między opozycją antynazistowską a powojenną opozycją antykomunistyczną. Wraz z otwarciem wystawy „Odrzucając kłamstwo. Z historii oporu i opozycji antytotalitarnej w XX wieku” temat ten zaczęto częściej podejmować w Pałacu niż w Domu na Wzgórzu.
W trakcie renowacji w latach 2023–2026 do pomieszczenia wróciły odrestaurowane krzesła. Ponadto wymieniona została tablica na ścianie, na której ponownie umieszczono cytat Adama von Trotta zu Solz w nowym tłumaczeniu na język polski oraz dodano tłumaczenie na język angielski.
Od 2026 roku sala nosi nazwę „Kreisau”, nawiązującą do przedwojennej historii tego miejsca, która stanowi kluczowy element prezentowanej tu narracji.
Sala 2. Kreisau / Krzyżowa
Dawne pomieszczenie przejściowe, w którym z czasem zaczęto prezentować zdjęcia domu i jej mieszkańców z różnych okresów historycznych, zostało zaaranżowane na nowo i od teraz pełni funkcję edukacyjną.
Od 2026 roku sala nosi nazwę „Kreisau / Krzyżowa”, a jej głównym tematem jest migracja oraz osobiste doświadczenia ludzi, którzy musieli opuścić swoje domy i wyruszyć w drogę, nie znając jej przebiegu ani celu.
Zagadnienie migracji ukazane jest m.in. poprzez losy dwóch kobiet związanych z tym miejscem. Pierwszą jest Freya von Moltke, dawna właścicielka majątku w Kreisau, która po zmianie granic została zmuszona do opuszczenia domu, w którym wychowywała swoich synów. Drugą – Ewa Unger, której rodzina, uciekając przed wojskami niemieckimi, trafiła na tereny okupacji sowieckiej, a następnie została zesłana na Syberię. Po powrocie nie mogła wrócić do rodzinnego domu i osiedliła się na Ziemiach Zachodnich.
We Wrocławiu Ewa Unger dowiedziała się o Kręgu z Krzyżowej. Jako przewodnicząca Klubu Inteligencji Katolickiej zaangażowała się w powołanie Fundacji „Krzyżowa” dla Porozumienia Europejskiego. W wymiarze symbolicznym – jako przewodnicząca rady Fundacji – stała się nową gospodynią Domu na Wzgórzu.
Sala 3. Krzyżowa
Pomieszczenie służące wcześniej jako biblioteka, od 2026 roku jest salą edukacyjną o nazwie „Krzyżowa”, w której podejmowana jest historia polsko-niemieckiego dialogu oraz wspólnych starań o utworzenie w dawnym majątku rodziny von Moltke międzynarodowego domu spotkań młodzieży.
O wydarzeniach, które doprowadziły do powstania Fundacji, przypominają zdjęcia znajdujące się na lustrze oraz kotarze – wykonane w czerwcu 1989 roku podczas wizyty uczestników międzynarodowej konferencji „Chrześcijanin w społeczeństwie” w Krzyżowej. Umieszczenie fotografii na lustrze, w którym mogą przejrzeć się również osoby odwiedzające to pomieszczenie, ma w symboliczny sposób zapraszać do współuczestnictwa w działaniach Krzyżowej oraz promować społeczne zaangażowanie.
Do dawnego wyposażenia sali nawiązują dwa fotele – te same, na których w 1998 roku zasiadali premier Buzek i kanclerz Kohl – oraz regał z publikacjami i artefaktami obrazującymi historię Krzyżowej.
Sala 4. Sala refleksji
Czwarte pomieszczenie edukacyjne parteru budynku zachowało swój wcześniejszy charakter. Nadal jest to sala warsztatowa – od 2026 roku nazwana „Salą refleksji”.
Wyposażenie sali zostało zmodernizowane, a dawne stoły i krzesła zastąpiły pufy i wygodne siedziska.
W przeciwieństwie do pozostałych pomieszczeń parteru sala ta nie posiada żadnego dominującego tematu obecnego w elementach aranżacji, dzięki czemu można w niej podejmować różne tematy edukacyjne.
